4 LẦN DỰ ĐOÁN ĐÚNG ĐƯỜNG ĐI CỦA CÁC KÊNH TÀI SẢN. LẦN NÀY NHÀ NƯỚC 'MÁCH' GÌ?

Những người này không phải thầy bói. Đơn giản là họ nhìn thấy số liệu mà người dân không thấy: ai đang huy động bao nhiêu tiền, lãi suất bao nhiêu, dòng tiền đang chảy về đâu.

Câu chuyện trái phiếu doanh nghiệp là ví dụ rõ nhất. Cảnh báo đã có từ năm 2019, nhưng phải đến năm 2022 người ta mới tin, khi hàng chục nghìn người đã mất tiền.

Bộ Tài chính đã nói gì?

Tháng 11/2019Bộ Tài chính khuyến nghị nhà đầu tư, đặc biệt là cá nhân, không mua trái phiếu doanh nghiệp chỉ vì lãi suất cao, và nhắc rằng doanh nghiệp có thể không trả được đầy đủ, đúng hạn cả gốc lẫn lãi (The Leader).

Năm 2020Bộ Tài chính phát đi ít nhất 3 lần cảnh báo (VnEconomy):

• “Rủi ro của trái phiếu là rủi ro của doanh nghiệp phát hành” (VOV).

• Chỉ ra hiện tượng doanh nghiệp nhỏ nhưng huy động lượng tiền rất lớn, với lãi suất cao.

• Riêng tháng 5/2020, lượng trái phiếu phát hành riêng lẻ đã hơn 27.000 tỷ đồng (Thời báo Tài chính).

Lúc đó người dân phản ứng thế nào?Lãi tiết kiệm chỉ khoảng 5–7%/năm, trong khi trái phiếu bất động sản hứa trả 11,5–12%/năm (VnBusiness). Thị trường đang lên, ai cũng thấy người quen mua và được trả lãi đều. Cảnh báo bị bỏ qua.

Hai năm sau, điều Bộ Tài chính lo ngại đã xảy ra.

Trước tiên: trái phiếu là gì?

Hiểu đơn giản, mua trái phiếu là cho doanh nghiệp vay tiền. Giống như bạn cho hàng xóm mượn 100 triệu, có viết giấy nợ, hẹn mỗi năm trả lãi 10%, 3 năm sau trả đủ gốc. Hàng xóm làm ăn tốt thì bạn nhận đủ cả lãi lẫn gốc. Hàng xóm làm ăn thua lỗ hoặc gian dối thì bạn có thể mất trắng.

Lãi suất càng cao thường có nghĩa là rủi ro càng lớn, chứ không phải “càng hời”. Đó chính là điều Bộ Tài chính đã nói.

PHẦN 1: NGUYÊN NHÂN – Rủi ro đã có từ trước cả lời cảnh báo

Những tín hiệu đầu tiên

Vinashin (2010)Tập đoàn đóng tàu nhà nước Vinashin vỡ nợ khoảng 86.000 tỷ đồng, trong đó có 750 triệu USD từ trái phiếu quốc tế (RFA, Vietstock). Nhà nước phải trả thay (VietnamNet).

Hoàng Anh Gia Lai (từ 2016)Lô trái phiếu HAGLBOND16.26 về sau chậm trả hơn 4.500 tỷ đồng cả gốc lẫn lãi (Tiền Phong). Người cầm trái phiếu chủ yếu là BIDV, sau đó khoản nợ được bán cho DATC, công ty mua bán nợ của Nhà nước (CafeBiz).

Cả hai vụ, người chịu thiệt là Nhà nước và ngân hàng. Người dân không mất tiền, nên không ai thấy rủi ro.

5 “lỗ hổng” khiến rủi ro phình to

1. Bán “riêng lẻ”, không ai kiểm traPhần lớn trái phiếu không niêm yết trên sàn và có rất ít thông tin. Đến giữa năm 2026, vẫn còn khoảng 90% trái phiếu phát hành theo hình thức này (FISC).

2. Không có “điểm uy tín”Khi mua hàng online, bạn xem số sao đánh giá của shop. Trái phiếu cũng có “điểm uy tín”, gọi là xếp hạng tín nhiệm. Nhưng hầu hết trái phiếu lúc đó không được xếp hạng.

3. Ngân hàng bán trái phiếu như bán sổ tiết kiệmNgân hàng SCB đã đào tạo gần 2.500 nhân viên để tư vấn, bán trái phiếu cho người dân (VOH). Nhiều người tin vì “ngân hàng bán thì chắc không sao”.

4. Quan hệ “người nhà”Nhân sự chủ chốt của SCB, Vạn Thịnh Phát và công ty chứng khoán TVSI cùng chọn 4 công ty thuộc Vạn Thịnh Phát để phát hành 25 mã trái phiếu không có tài sản bảo đảm (VOH).

5. Luật có, nhưng bị lách

• Lách điều kiện phát hành: để được phát hành “riêng lẻ”, trái phiếu phải bán cho dưới 100 nhà đầu tư. Nhóm Vạn Thịnh Phát dùng 8 công ty mua toàn bộ trái phiếu, rồi bán lại cho hơn 35.000 người dân (VOH).

• Lách điều kiện người mua: từ 1/1/2021, chỉ nhà đầu tư chuyên nghiệp được mua trái phiếu riêng lẻ, với cá nhân phải có danh mục từ 2 tỷ đồng (Thị trường Tài chính Tiền tệ, Thời báo Tài chính). Nhưng chỉ cần có 2 tỷ đúng lúc mua, nên nhiều người được “làm đẹp” tài khoản tạm thời (Tạp chí Kinh tế Tài chính).

PHẦN 2: HẬU QUẢ – Năm 2022, lời cảnh báo thành sự thật

Tân Hoàng Minh (tháng 4/2022)Ủy ban Chứng khoán Nhà nước hủy 9 đợt chào bán trái phiếu trị giá 10.030 tỷ đồng vì công bố thông tin sai sự thật (Nhà Đầu Tư). Chủ tịch tập đoàn và 6 người khác bị bắt. → Thông tin phát hành có thể bị làm giả.

Vạn Thịnh Phát (tháng 10/2022)Hơn 30.000 tỷ đồng bị chiếm đoạt từ 35.824 nhà đầu tư (VOH). Đến xét xử phúc thẩm mới thu hồi khoảng 8.000 tỷ đồng, tức khoảng 1/4 (Luật sư Việt Nam). → Mất niềm tin vào chính kênh ngân hàng.

Novaland (2023)Chậm trả gần 5.750 tỷ đồng trên tổng dư nợ 43.000 tỷ đồng (Tạp chí Công Thương), phải dùng bất động sản để trả lãi. → Doanh nghiệp lớn, nổi tiếng cũng có thể không trả được nợ.

Hiệu ứng domino

• Người dân đồng loạt bán tháo; doanh nghiệp tốt cũng không phát hành được trái phiếu mới, khiến thị trường gần như đóng băng năm 2022–2023.

• Tháng 3/2023, Nghị định 08/2023 cho gia hạn trả nợ tối đa 2 năm và trả bằng tài sản khác nếu trái chủ đồng ý (LuatVietnam). Có chuyên gia cho rằng giải pháp này thiếu thực tế.

PHẦN 3: GIẢI PHÁP – Từ “cảnh báo” chuyển sang “luật hóa”

Sau năm 2022, cơ quan quản lý không chỉ cảnh báo nữa mà đưa thành luật.

Bước 1: Siết lại ai được mua

So với 25 mã trái phiếu không có tài sản bảo đảm của Vạn Thịnh Phát, quy định năm 2025 đã chặn đúng lỗ hổng đó.

Bước 2: Thông tư 50/2026, khiến ngân hàng “chuộng” trái phiếu tốt

Ngân hàng Nhà nước ban hành Thông tư 50 ngày 30/9/2026 (FISC). Từ tháng 10/2028, trái phiếu doanh nghiệp chỉ được ngân hàng tính là “tài sản dễ bán” nếu xếp hạng AA- trở lên, niêm yết công khai, không phải của tổ chức tài chính hay doanh nghiệp “người nhà” và giá ổn định.

Ngân hàng muốn mua trái phiếu “đạt chuẩn” nên doanh nghiệp tốt có lý do xếp hạng, lên sàn, công khai thông tin. Thông tư 50 không cấm trái phiếu xấu mà thưởng cho trái phiếu tốt.

Nhưng con đường vẫn còn dài

Theo số liệu đến giữa năm 2026 (FISC):

• Khoảng 90% trái phiếu vẫn phát hành riêng lẻ.

• Trái phiếu bất động sản vẫn còn khoảng 420.000 tỷ đồng chưa đáo hạn.

• Trên HNX, chỉ 6/118 kết quả xếp hạng đạt mức AA, trong đó chỉ 2 doanh nghiệp không phải tổ chức tài chính là Vinhomes và CII.

Thông tư 50 cũng không ngăn được gian lận như vụ Tân Hoàng Minh, và không quản lý cách nhân viên ngân hàng tư vấn như vụ SCB.

PHẦN 4: Điều đó không có nghĩa là thị trường chứng khoán kém hấp dẫn

Đọc đến đây, nhiều người sẽ nghĩ: “Thôi, tránh xa chứng khoán cho lành.”

Nhưng bài học từ trái phiếu không phải là “đừng đầu tư”, mà là “đừng đầu tư khi không biết mình đang mua gì”.

Những tiêu chí mà luật và Thông tư 50 dùng để lọc trái phiếu tốt cũng chính là bộ lọc để tìm doanh nghiệp tốt. Khi đã tìm được doanh nghiệp tốt, bạn có thể chọn mua cổ phiếu của doanh nghiệp đó.

Từ tiêu chí trái phiếu sang tiêu chí chọn cổ phiếu

Hiểu đơn giản: doanh nghiệp đủ uy tín để ngân hàng muốn cho vay thường cũng đáng để bạn cân nhắc góp vốn. Ngược lại, doanh nghiệp phát hành trái phiếu lãi 11–12%, không xếp hạng, không tài sản bảo đảm, bán qua “người nhà” thì cổ phiếu cũng nên được nhìn bằng con mắt cảnh giác. Danh sách xếp hạng tín nhiệm được công bố công khai trên HNX.

Nhưng cần nhớ 2 điều

1. Mua cổ phiếu khác với mua trái phiếu. Trái phiếu là cho vay, doanh nghiệp có nghĩa vụ trả lãi và gốc. Cổ phiếu là góp vốn làm chủ, doanh nghiệp không hứa trả bạn đồng nào, nên rủi ro cao hơn và tiềm năng sinh lời cũng lớn hơn.

2. Doanh nghiệp tốt chưa chắc là cổ phiếu rẻ. Lululemon vẫn lãi lớn nhưng cổ phiếu đã giảm khoảng 80% từ đỉnh vì trước đó được định giá quá kỳ vọng. Chọn đúng doanh nghiệp là bước đầu tiên, mua ở giá hợp lý là bước thứ hai.

TÓM LẠI

Bài học: khi “người trong cuộc” lên tiếng, hãy dừng lại và tự hỏi

Lần tới khi đọc được một lời cảnh báo từ Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước hay Chính phủ, đừng vội gạt đi. Hãy tự hỏi:

1. Tài sản này có đang tăng giá hoặc trả lãi cao bất thường không?

2. Mình có hiểu rõ mình đang mua gì không? Có xếp hạng không, có niêm yết không, có tài sản bảo đảm không?

3. Mình mua vì phân tích, hay vì thấy người khác đều đang mua?

4. Nếu mất số tiền này, mình có chịu được không?

Cảnh báo không phải lúc nào cũng đúng ngay lập tức. Nhưng với trái phiếu, cái giá của việc bỏ qua cảnh báo là hơn 40.000 tỷ đồng và hàng chục nghìn gia đình mất tiền.

Bài viết chỉ mang tính tham khảo, giúp hiểu thị trường, không phải lời khuyên đầu tư.