Bài học từ Hàn Quốc: 15 năm chuyển đổi thành công

Hàn Quốc thường được xem là trường hợp điển hình về chuyển đổi thành công. Quốc gia này chỉ mất 15 năm để chuyển từ upper-middle-income (1978) lên high-income, tương đương Đài Loan (15 năm từ 1973).

Chiến lược của Hàn Quốc dựa trên nguyên tắc tuần tự hóa cải cách:

• Áp thuế nhập khẩu cao với hàng tiêu dùng để bảo vệ doanh nghiệp trong nước tái đầu tư mở rộng năng lực

• Duy trì thuế nhập khẩu thấp với máy móc, thiết bị mà công nghiệp trong nước cần

• Tỷ lệ tiết kiệm nội địa tăng từ 3% GDP đầu thập niên 1960 lên 35,8% năm 1989

• Ngân hàng chỉ được tư nhân hóa sau khi công nghiệp đã đủ trưởng thành

• Các tập đoàn chaebol đóng vai trò doanh nghiệp lớn có năng lực đầu tư R&D để bắt kịp phương Tây

Kết quả được thể hiện qua GDP đầu người Hàn Quốc tăng từ dưới 7.000 USD năm 1980 lên hơn 46.000 USD hiện nay – gấp gần 7 lần. Đặc biệt, chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển (R&D) của Hàn Quốc hiện thuộc nhóm cao nhất thế giới với hơn 4% GDP.

Trường hợp ngược lại: Malaysia và Thái Lan mắc kẹt trên 30 năm

Trái ngược Hàn Quốc, nhiều quốc gia đã dừng chân hàng thập kỷ trong nhóm thu nhập trung bình cao mà không thể chuyển tiếp:

• Malaysia: Vào nhóm quốc gia thu nhập trung bình - cao từ đầu thập niên 1990, đến nay đã hơn 30 năm chưa chuyển được sang nhóm thu nhập cao. Chi R&D chỉ khoảng 1% GDP.

• Thái Lan: Vào upper-middle năm 2010, đến nay vẫn chưa chuyển tiếp. Nguyên nhân chính: bất ổn chính trị kéo dài và hiện tượng phi công nghiệp hóa sớm (premature deindustrialization).

• Brazil, Nam Phi: Dao động trong nhóm thu nhập trung bình suốt 3–5 thập kỷ.

Đáng chú ý, năng suất lao động Việt Nam hiện vẫn thấp hơn Thái Lan và Malaysia – hai quốc gia đang mắc kẹt trong bẫy này.

Việt Nam đang có những dấu hiệu cảnh báo đáng lưu ý

Thứ nhất, chi R&D của Việt Nam hiện chỉ khoảng 0,4–0,5% GDP – thấp hơn cả Malaysia, và kém xa Hàn Quốc (trên 4%).

Thứ hai, cơ cấu lao động vẫn lệch: 27,5% lực lượng lao động vẫn thuộc khu vực nông – lâm – ngư nghiệp có năng suất thấp. Khoảng một nửa lực lượng lao động chỉ có trình độ cơ bản.

Thứ ba, giá trị gia tăng nội địa trong các sản phẩm xuất khẩu công nghệ cao (như điện thoại Samsung sản xuất tại Việt Nam) ước tính chỉ 5–10%. Việt Nam đang phụ thuộc vào mô hình gia công, thiếu quyền sở hữu công nghệ và thương hiệu – tương tự Mexico trong chuỗi giá trị Bắc Mỹ.

Thứ tư, tín dụng trên GDP đã vượt 130% – thuộc nhóm cao nhất khu vực. Bong bóng bất động sản có nguy cơ hút vốn khỏi khu vực sản xuất – tương tự tình trạng của Thái Lan trước khủng hoảng 1997.

Già hóa dân số nhanh: dư địa thời gian chỉ còn hơn 10 năm

Điểm đáng lưu ý nhất đối với Việt Nam đang già hóa dân số với tốc độ nhanh, đối mặt với nguy cơ già trước khi giàu.

• Tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên sẽ tăng từ 7% (năm 2020) lên 14% (năm 2035) và gấp ba lên 21% vào năm 2050

• Việt Nam hiện có 16,1 triệu người cao tuổi, chiếm 16% dân số

• Dự báo đến năm 2030, con số này sẽ đạt khoảng 18 triệu người

Trong khi Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore đều bước vào giai đoạn già hóa sau khi đã trở thành nước thu nhập cao, thì Việt Nam đang già hóa khi thu nhập vẫn còn ở nhóm trung bình cao. Điều này đồng nghĩa giai đoạn dân số vàng của Việt Nam chỉ còn khoảng 10–15 năm, tức đến khoảng 2035–2040 là kết thúc. Trong khi đó, Hàn Quốc và Đài Loan đã có tới 30 năm để hoàn tất quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Yêu cầu tăng trưởng: 6% mỗi năm liên tục trong 20 năm

Theo tính toán của World Bank, để đạt mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam cần tăng gấp ba GDP đầu người hiện tại, tương đương tăng trưởng bình quân 6% mỗi năm liên tục trong hai thập kỷ. Chính phủ đặt mục tiêu GDP đầu người 8.500 USD vào năm 2030. Tuy nhiên, IMF chỉ dự báo con số 6.320 USD – chênh lệch cho thấy khoảng cách giữa mục tiêu chính sách và quán tính hiện tại.

Nghị quyết 57/NQ-TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đưa Việt Nam vào top 30 thế giới về đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tới năm 2045. Đây được xem là định hướng trọng tâm để Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình. Các chuyên gia nhận định, Việt Nam cần đồng thời triển khai một số nhóm giải pháp:

• Nâng chi R&D lên tối thiểu 2% GDP trong 5 năm, 3% trong 10 năm

• Xây dựng các doanh nghiệp dẫn dắt quốc gia như Viettel, Vingroup, FPT – nhưng phải chịu kỷ luật thị trường

• Nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị FDI thay vì chạy theo số lượng

• Cải cách thể chế – bảo vệ quyền tài sản, độc lập tư pháp trong lĩnh vực kinh tế

• Ổn định vĩ mô, kiểm soát bong bóng tài sản

Bẫy thu nhập trung bình không phải là điều tất yếu, nhưng cũng không phải kết quả tự nhiên. Con số 13 trên 110 quốc gia vượt bẫy trong 60 năm cho thấy xác suất khá khắc nghiệt. Dư địa thời gian để Việt Nam trở thành quốc gia thứ 14 – chỉ còn khoảng 10 năm, đến năm 2035.